.. Inleiding
.. Problematische aspecten van de toespraak
a. Islam als kwaadaardige religie
b. Bestendigen van de mythe van verspreiding
van de islam met het zwaard
c. De context van het citaat: geloof en rede
– en islam als irrationele godsdienst
d. Bestendiging van de misvattingen rond de
"heilige oorlog"
.. Nawoord
.. Voetnoten
Inleiding
De pauselijke toespraak van vorige week, blijft de gemoederen
beroeren. De muslimwereld reageert geschokt. In menig opzicht is dit
veel erger dan de cartoonrel, omdat de cartoons van de hand van
kunstenaars waren, terwijl de huidige uitspraken afkomstig zijn van
niemand minder dan de leider van de Katholieke Kerk zodat ze erg
officieel karakter hebben. Even een snelle analyse dus.
Problematische aspecten van de toespraak
Ik meen op zijn minst een viertal zeer problematische aspecten te
ontwarren in de tekst van de pauselijke toespraak:
a. Islam als kwaadaardige religie
De paus bedient zich van een 700 jaar oud citaat van een
christelijk Byzantijns keizer:
“Laat me dan zien wat Mohammed voor vernieuwingen heeft
gebracht, dan zul je alleen boosaardige [Engels: 'evil']
en
onmenselijke [Engels: 'inhuman'] dingen tegenkomen, zoals zijn
opdracht het geloof dat hij predikte met het zwaard te
verspreiden”
De paus geeft geen direct waardeoordeel mee met dit citaat. In
krantenartikels lezen we dat de paus het niet goed- of afkeurt, maar
uit de context blijkt wel dat hij het citaat gebruikt om een case op
te bouwen over rede en religie waarbij de rede geweld verwerpt,
waarmee hij de geldigheid van het citaat impliciet legitimeert.
Daarover straks meer.
Laten we eerst het eerste deel van het citaat bekijken, luidens
het welke profeet Mohamed alleen maar boosaardige en
inhumane zaken naar de mensheid gebracht heeft. Het behoeft
geen verdere uitleg dat dit zowat neerkomt op het compleet met de
grond gelijk maken van de islam.
Er wordt hier gezegd, zeer letterlijk, dat de islam een
boosaardige godsdienst is, waarmee we 700 jaar terug in de tijd
gekatapulteerd worden. De paus leidt ons m.a.w. binnen in de logica
van de kruistochten, een periode uit de geschiedenis die muslims nog
lang niet vergeten zijn (niet in het minst omdat president Bush hen
er bij de aanvang van zijn oorlog tegen terreur aan herinnerde door
zijn opzet een “kruistocht” te noemen). In de muslimwereld worden de
kruistochten beschouwd als een ware genocide, uitgevoerd door de
christenen die een massale slachting van muslims aanrichtten in de
naam van God. Die tijdsgeest evoceren, is geen verstandige zaak.
Het is hier gepast even aan te stippen dat het woord kruistocht
in het hedendaagse Westerse taalgebruik nog altijd in positieve zin
gebruikt wordt om prijzenswaardige inspanningen aan te duiden die
men zich getroost voor het goede doel. Met andere woorden: een woord
dat in de muslimwereld herinneringen oproept aan een massamoord om
de islam uit Europa te houden, is iets dat in het Westen nog altijd
in positieve zin gebruikt wordt. En het is die geest die opgeroepen
wordt door het gebruik van een 14de eeuws citaat van een christelijk
Byzantijnse keizer die de islam duidelijk zeer vijandelijk gezind
was, woorden die aangewend worden door een paus die al eerder liet
verstaan dat hij Europa opnieuw in het christendom wil verankerd
zien.
b. Bestendigen van de mythe van verspreiding van de islam met
het zwaard
Dat islam "met het zwaard" verspreid werd/wordt, is een
hardnekkige mythe die nochtans al decennia geleden door Westerse
geleerden weerlegd werd. Historicus De Lacy O'Leary schreef in 1923:
«Geschiedenis maakt nochtans duidelijk dat de legende van
fanatieke muslims die de wereld overspoelen en islam met de punt
van het zwaard opleggen aan overwonnen rassen een van de meest
fantastische absurde mythes is die historici ooit hebben herhaald.»
(Islam At Crossroads, London, 1923, p. 8)
Dat de westerse studie van de islam van oudsher een haast
exclusief christelijk gebeuren was, is niet vreemd aan de
hardnekkigheid van deze mythe. Het christendom beschouwde de snel
aanhangers winnende islam als een bedreiging voor het eigen
ledenbestand en had er zelf alle belang bij de islam in een negatief
daglicht te stellen.
Het is inderdaad zo dat muslimlanden, net als andere landen
trouwens (ook hier bij ons, denk maar aan de talrijke oorlogen in
onze regio), de voorbije eeuwen in geopolitieke oorlogen verwikkeld
geweest zijn. Maar dat aan de islam toeschrijven houdt geen steek.
Vooreerst is het vanuit de leer verboden islam aan anderen op te
leggen. Godsdienstvrijheid niet alleen een fundamenteel koranisch
recht maar is het zelfs een hoeksteen zonder dewelke Islam
onmogelijk is. Dit thema kwam reeds aan bod in verschillende Koran
Notities, te weten:
Daarnaast spreekt ook de geschiedenis van de verspreiding van de
Islam de mythe van gewelddadige bekeringen onder dwang tegen. Een
paar voorbeelden maken dat duidelijk. Zo zijn er, niettegenstaande
de Arabische wereld gedurende 1400 jaar onder muslimleiderschap
stond (op een paar jaar Engels en Frans bestuur na) 14 miljoen
Arabische Koptische christenen - dat zijn mensen die van generatie
op generatie christen zijn. Als islam werkelijk met dwang opgelegd
zou worden, zou er na 1400 jaar islamitisch bewind toch geen enkele
Arabische Koptische christene meer zijn, laat staan dat er 14
miljoen zijn.
Indië werd gedurende bijna 1000 jaar door muslims geregeerd.
Nochtans is 80% van de bevolking niet-Muslim. Ook dit ontkracht de
mythe dat onder islamitisch bewind iedereen tot de islam gedwongen
wordt.
Anderzijds, wonen het grootste aantal muslims in Indonesië.
Nochtans is daar nooit een muslimleger geweest. Ook de Oostkust van
Afrika kent tal van muslimgemeenschappen. Ook daar is nooit een
muslimleger geweest. In de VS en in Europa is de islam momenteel de
snelst groeiende godsdienst. Waar is het muslimleger dat dat met
dwang doet gebeuren? [2]
Profeet Mohamed was er in weerwil van het vooroordeel helemaal
niet op uit islam met geweld te verspreiden. Het wedervaren van
Tufayl ibn Amr illustreert dit. Deze man behoorde tot de Dauss stam.
Hij kwam naar Mekka, leerde daar Mohamed kennen en bekeerde zich tot
de islam. Vervolgens keerde hij terug naar zijn stam, waar hij zijn
familie sprak over de islam – ieder lid van zijn familie bekeerde
zich tot de islam. Nu wou hij ook zijn stamgenoten uitnodigen tot de
islam. Op Abu Hurairah na, weigerde iedereen zich tot de islam te
bekeren. Tufayl was erg teleurgesteld en ging samen met Abu Hurairah
terug naar Mekka. Hij zei aan Mohamed dat zijn stamgenoten zich aan
allerlei kwaad bezondigden en vroeg de profeet zijn stam te
vervloeken en tegen hen ten oorlog te trekken, maar Mohamed zei
tegen hem:
«Keer terug naar je mensen en nodig hen uit tot de Islam en
wees beminnelijk tegenover hen.» (uitspraak van Profeet
Mohamed) [3]
Ik wil hier ook verwijzen naar mijn Koran Notitie: “zet
de Koran aan tot geweld?” waarin een aantal door het Westen vaak
geciteerde verzen als vermeend bewijs van het gewelddadig karakter
van de islam, van uitleg voorzien worden, een analyse waaruit blijkt
dat deze verzen bij nader inzicht hoegenaamd niet oproepen tot
geweld maar integendeel bedoeld zijn om geweld te beteugelen en te
voorkomen.
Geïnteresseerde lezers kunnen zich verdiepen in de Koran Notitie
“Omgaan
met niet_muslims” en “Liefde
is mijn fundament”.
Islam met geweld opleggen, is een interpretatie die door de
mainstream van de islam volledig en zeer krachtig verworpen wordt.
Geloof opleggen met geweld is de totale antithese van islam.
Bekering onder dwang associëren met de islam doet de waarheid geweld
aan en is een ernstige belediging aan het adres van muslims. Als het
de paus er om te doen was het algemene thema van "bekeringen onder
dwang" aan te pakken en duidelijk te verwerpen, dan had hij kunnen
putten uit dergelijke voorvallen in het eigen christelijk verleden
en had hij die kunnen veroordelen. Daarmee zou hij zijn punt zeer
duidelijk kunnen maken hebben zonder de islam en de muslims te
beledigen.
c. De context van het citaat: geloof en rede – en islam als
irrationele godsdienst
In welke context gebruikt de paus dit citaat?
De paus stelt dat de keizer geweten moeten hebben dat Koran 2:256
zegt “er is geen dwang in de godsdienst”, maar vervolgt "dat dit
volgens experten één van de soeras uit de vroege periode is van
Mohamed, waarin Mohamed nog geen macht had en bedreigd werd". Maar,
vervolgt de paus, "de keizer kende natuurlijk ook de instructies die
later ontwikkeld werden in de Koran over heilige oorlog". En het is
dan dat hij het controversiële citaat aanhaalt, waarin gezegd wordt
dat de islam met het zwaard verspreid wordt – waaruit toch wel
blijkt hoe de paus tegenover dit citaat staat.
Hij vervolgt:
«Het doorslaggevende statement in dit argument tegen
bekering onder geweld is als volgt: niet in overeenstemming
handelen met de rede, gaat in tegen de natuur van God. De editor,
Theodore Khoury merkt op: "Voor de keizer, als een Byzantijn die
gevormd is door de Griekse filosofie spreekt die uitspraak voor
zich. Maar voor muslim leerstellingen is God absoluut
transcendent. Hij is niet gebonden aan categorieën, zelfs niet aan
die van de rede."»
Daarmee stelt de paus dus dat godsdienstvrijheid in de islam iets
is dat door latere instructies afgeschaft werd (waar de mainstream
islam het helemaal niet mee eens is) en vervangen werd door
instructies die inhielden dat islam met het zwaard moet verspreid
worden, een eeuwenlang herhaald vooroordeel tegenover de islam. Dat
dit niet strookt met de werkelijkheid, mag blijken uit een analyse
van deze “instructies” in Koran Notitie "2et
de Koran aan tot geweld, waaruit zoals reeds aangestipt blijkt
dat deze verzen juist dienen om geweld te beteugelen en de
voorkomen.
Door deze opbouw, zet de paus, nadat hij zich van een citaat
bediende waarin de islam boosaardig en inhumaan genoemd wordt, en
bekering onder dwang geassocieerd wordt met de islam (terwijl het in
de islam uitdrukkelijk verboden is) ook een krachtige evocatie neer
van de islam als irrationele godsdienst. Hij laat immers
verstaan dat in het christendom geweld niet kan omdat het door de
rede beteugeld wordt, terwijl de islam helemaal geen rede zou
kennen. Het gaat dus van kwaad naar erger.
Het is niet in overeenstemming te brengen met de werkelijkheid
dat de rede in de islam geen rol speelt. Integendeel, de islam stelt
zich voor als een godsdienst die tegelijk de rede en het verstand
aanspreekt. De openbaringen aan de profeten verdiepen het begrip van
het onderscheid tussen goed en kwaad, maar dit neemt niet weg dat
mensen via redeneren en vergaren van kennis tot dezelfde conclusie
zouden kunnen komen als met geloven zodat er tussen openbaring en
rede geen tegenstelling is. De rede speelt een grote rol in de islam
en gaat eigenlijk overgave vooraf . Em.Prof. Dr. De Ley stelt het in "Het
Klassiek Arabisch Denken als volgt:
« In de islam, daarentegen, geldt het geloof (al-îmân) in
de eerste plaats als een "instemming" (tasdîq) met de boodschap
van de Profeet; en om geldig te zijn, moet deze instemming,
althans in principe, gebaseerd zijn op een correcte,
verstandelijke conclusie, en dus op kennis. Het argumenteren gaat
m.a.w. vooraf aan geloven in de zin van zich "overgeven" of
"toevertrouwen" (islâm), en wel als een fundering en voorwaarde
voor dit laatste. Dat betekende evenwel niet dat in de praktijk
per se iederéén bij machte moest zijn om zijn of haar
geloofsopvattingen rationeel te onderbouwen (cf. het principe van
taqlîd, of "navolging", dat gold voor de minder-onderlegde
gelovige). » (hoofstuk 1, Islam & Rationalisme: mens- &
wereldvisie van de Muctazila Kalâm)
De paus negeert de hele rationele onderbouw alsook het gegeven
dat veel van het Griekse gedachtegoed uitgerekend via de
islamitische Arabische wereld naar het Westen gekomen is.
Integendeel, herneemt en bestendigt hij het klassieke en vijandige
vooroordeel dat de islam "irrationeel" is.
d. Bestendiging van de misvattingen rond de “Heilige Oorlog”
Tenslotte wil ik aanstippen dat de Kerkvader het woord "heilige
oorlog" gebruikt wanneer hij het heeft over bekeringen onder geweld
die hij middels zijn citaat associeert met de islam, een zaak die
volgens hem verworpen moet worden.
Eerst en vooral, moet opgemerkt worden dat het concept “heilige
oorlog” niet van de islam afkomstig is (het wordt daar zelfs
ondubbelzinnig verworpen) maar een christelijk
concept is dat
ingevoerd werd door een van de verre voorgangers van de huidige
paus.
De islam kent geen concept van heilige oorlog in de zin van een
oorlog om het geloof op te leggen aan anderen. Zoals hierboven reeds
gemeld was de muslimwereld – net als de christelijke wereld – in de
eerste eeuwen na Mohamed verwikkeld in geopolitieke oorlogen, maar
dat toeschrijven aan de islam of zelfs maar impliceren dat “geloof
verspreiden met geweld” inherent is aan de islam, doet de waarheid
geweld aan.
Voor zover de paus met heilige oorlog het concept jihad bedoelt
(en hoewel ik het woord in de Engelse versie van de tekst nergens
terugvind en er daarin enkel sprake is van Heilige Oorlog, kan men
zich toch afvragen wat hier anders bedoeld wordt dan jihad - het zal
in elk geval algemeen zo begrepen worden) is de belediging zo
mogelijk nog erger want jihad behoort tot de meest sacrale aspecten
van de islam. Jihad, wordt ten gronde uitgelegd in de Koran Notitie
"Jihad,
geloof in woord en daad. Jihad is géén “heilige oorlog”, het is
een streven om het best mogelijke te doen in alle mogelijke
omstandigheden. Het is een vorm om God te eren door het doen van
goede werken, het voortdurend werken aan de eigen persoonlijkheid in
de richting van een tolerante, rechtvaardige, integere, enz.
persoon. Het staat ook voor geweldloos verzet tegen sociaal onrecht
en verdrukking, en is het middel bij uitstek om mensen individueel en
collectief naar een hoger moreel bestaansvlak te voeren, in de
richting van een rechtvaardige, verdraagzame samenleving die bestaat
uit rechtschapen en verantwoordelijke mensen.
Slechts in zeer uitzonderlijke gevallen, wordt ook geweld
toegestaan – met name om zich te verdedigen tegen een aanval na
uitputting van alle andere mogelijkheden om de aanval af te slaan.
Maar zelfs dan gelden daarvoor zeer strikte en moreel hoogstaande
gedragscodes die in de eerder genoemde Koran Notitie uitgewerkt
worden.
Het vereenzelvigen van jihad met bekering onder dwang, gaat
helemaal in tegen de islam en doet de geloofsbeleving van een
miljard muslims duidelijk geweld aan.
Voor muslims is jihad het beste geven van zichzelf in alle
mogelijke omstandigheden (en daarop staat, op zeer nauwkeurig
gedefinieerde omstandigheden zoals in een wettige oorlog na, zelfs
een nadrukkelijk verbod op het gebruik maken van geweld). Het is een
concept dat innig verweven is met de verheerlijking van God maar ook
met de sociaal emancipatorische kracht van de islam omdat het een
recht (en soms zelfs een plicht) inhoudt om het op te nemen voor
mensen die verdrukt worden en om zich te verweren tegen oppressie.
Dat de paus (die aan het concept duidelijk een andere betekenis
toekent, in lijn met een eeuwenoude misvatting over de islam die
door historici al lang rechtgezet is, met name een "bekering onder
dwang" - wat op zich al voldoende belediging is omdat daarmee een
van de sacraalste concepten uit de islam besmeurd wordt) uitgerekend
nu het concept jihad afdoet als "irrationeel", in strijd met de
rede, en iets dat verworpen moet worden, op een ogenblik dat de
muslimwereld de Westerse "oorlog tegen terreur" meer en meer als
een imperialistische oorlog en als een nieuwe kolonisatie van de
muslimwereld begint te ervaren; doet de zaak geen goed. Voor muslims
betekent jihad het streven naar het doen van het goede, naar het
bewerkstellingen van een rechtvaardige samenleving, en het zich
verzetten tegen sociaal en politiek onrecht, tegen verdrukking en
tirannie. Dat de paus het concept van jihad (dat de paus weliswaar
anders invult) verwerpt, zal bij muslims (die aan jihad een gans
andere betekenis geven) overkomen alsof hen gevraagd wordt het recht
op verzet tegen onrecht en verdrukking af te zweren. Waarmee
helemaal niet gezegd is dat de paus dit zo bedoeld heeft, maar het
zal door zijn woordkeuze en door de aaneenschakeling van
misvattingen over de islam wel zo overgekomen zijn bij muslims. Dat
hij dit doet in een tekst waarin de islam per citaat eerst zwaar
beledigd wordt, kwadradeert het effect daarvan nog.
Kortom: door aan de islam een kenmerk van "bekering onder dwang"
toe te dichten en dat tot overmaat van ramp te vatten onder de
noemer "heilige oorlog", getuigt de paus op zijn minst van een
bijzonder groot gebrek aan inzicht in de islam.
Nawoord
Niet alleen de keuze van het zwaar beledigende citaat waarin de
islam "boosaardig" en "onmenselijke" genoemd wordt is problematisch,
de hele context waarin het citaat ingebed is, is problematisch en
ademt een vijandig beeld van de islam uit dat gebouwd is op
eeuwenoude vooroordelen en misvattingen over de islam en dat haaks
staat op hoe muslims de islam beleven. In zijn toespraak, geeft de
paus blijk van een beeld van de islam dat inderdaad gebaseerd lijkt
op wat 700 jaar oude antagonistische christelijke publicaties erover
stellen, publicaties die geschreven zijn in een tijdsgeest waarin
het christendom een vernietigende oorlog tegen de islam verwikkeld
was om de islam uit Europa weg te houden. Deze sfeer evoceren, is
niet bepaald een wenselijke zet te noemen.
Professor Huston Smith van MIT schrijft in zijn boek "The Religions of Man", dat momenteel in sommige regio's waar het
christendom en de islam in concurrentie verwikkeld zijn voor
"bekeerlingen", islam aan een ratio van 10 tegen 1 aan de winnende
hand is. [4] Heeft het oprakelen van het
vijandsbeeld van de islam daar iets mee te maken? Dat de paus deze
uitspraken deed in Duitsland is misschien geen toeval. Ook Duitsland
kent een aanzienlijke, en groeiende muslimgemeenschap terwijl de
paus er geen geheim van maakt dat hij Europa opnieuw in het
christendom wil verankerd zien. Misschien is de evocatie van een
middeleeuws vijandsbeeld zijn manier om een poging te doen om de
stroom van bekeringen tegen te gaan, wie zal het zeggen? Alleen de
kerkvader weet wat hij met zijn toespraak beoogde.
Maar door een dergelijk discours te houden, en eeuwenoude
misvattingen over de islam te herhalen en te bestendigen, en dat dan
nog te doen onder de noemer van een toespraak die het over "de rede"
heeft, gooit hij wel olie op het vuur van een labiele en explosieve
internationale toestand.
Ik wil afronden met een dubbele wens.
Enerzijds hoop ik dat de Kerkvader lering trekt uit de reacties
die hij ontving op zijn toespraak, en dat de openheid die hij
anderen verwacht ook zelf zal tentoon spreiden, om zijn beeld over
de islam bij te stellen en in overeenstemming te brengen met hoe
muslims de islam beleven. Ik hoop dan ook dat hij zich in het
vervolg zal laten inspireren door wat zijn islamitische
mainstream tijdsgenoten hem over de islam kunnen leren, in plaats
van door wat 700 jaar oude zeer islam-vijandige antagonistische
geschriften hem vertellen. Naderhand zei de paus dat hij spijt heeft
- niet over wat hij zei maar over het feit dat zijn woorden volgens hem verkeerd begrepen
worden en over het feit dat muslims zo woedend reageren. Volgens
hem, was zijn toespraak niets anders dan een uitnodiging tot een
eerlijke en openhartige dialoog. Het mag duidelijk zijn dat een
"uitnodiging tot dialoog" weinig weegt als ze een zo vijandig en
neerbuigend beeld van de islam vertolkt. Om een dialoog aan te gaan,
zal het het beeld dat over de islam opgehangen wordt eerst en vooral ontdaan moeten worden van eeuwenoude hier door de paus
weer opgerakelde vooroordelen waarvan hij zich spijts de vele
reacties, nog altijd niet bewust lijkt.
Tweedens, hoop ik nadrukkelijk dat muslims zich in hun
reactie op dit incident zullen houden aan de voorschriften van hun
religie, die ik uitwerkte naar aanleiding van de cartoonrel, die
opgetekend staan in de Koran Notitie "Hoe
reageren op een provocatie?" en die er in het kort gezegd op
neerkomen dat muslims zich in hun reactie op een provocatie of
belediging gehouden weten aan richtlijnen van vreedzaamheid,
vergevingsgezindheid, waardigheid en geduld in een streven om elke
situatie - ook een zwaar beledigende - reeds van in de eerste
seconde te proberen keren in de richting van een betere
verstandhouding, wederzijds begrip en een rechtvaardige samenleving.
Geweld is hoe dan ook verboden.
It takes two to tango. Laten
we dus hopen dat beide partijen zo snel mogelijk gemeenschappelijke
grond zullen zoeken en vinden.
_______________________________
Voetnoten
- vertaald uit de integrale tekst van de toespraak van de paus
in het Engels op de website van de BBC -
http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/15_09_06_pope.pdf
- "Islam spead by sword?", New Zealand Muslim Community
-
http://www.nzmuslim.net/viewarticle-46.html
- "Islam: Spread By The Sword? A Brief Analysis and
Responses to Critics", Mohd Anisul Karim.
- "Islam spread by the sword? The myth and the reality",
Sherif Mohammed -
http://www.themodernreligion.com/convert/sword.html
|
